Wiatraki i młyny wodne

Jeszcze w stosunkowo nieodległej przeszłości jednym z bardziej charakterystycznych elementów wiejskiego krajobrazu wsi podlaskiej były wiatraki. Wystarczy tu wspomnieć, iż kilkadziesiąt lat temu tylko w jednej wsi Hołody położonej pod Bielskiem działało aż sześć wiatraków. Współcześnie wiatraki niemal już całkowicie zaginęły, a te które przetrwały do dzisiaj znajdują się w bardzo złym stanie technicznym. Wiatraki cechowały się różnorodnością rozwiązań konstrukcyjnych, podstawowy podział wyróżniał dwie ich kategorie - wiatraki typu kozłowego i holenderskiego. W tych pierwszych w kierunku wiatru ustawiało się całą bryłę budynku, natomiast w wiatrakach holenderskich tylko samą głowicę, w której osadzone są skrzydła. Konstrukcja koźlaków oparta jest na koźle, czyli podstawie z krzyżujących się podwalin, w których osadzony jest pionowy słup nośny. Obrót wiatraka w kierunku wiatru dokonuje się za pomocą belki sterowej. Warto dodać, iż z wymienionych dwóch podstawowych typów wiatraków na Białostocczyźnie znacznie częściej budowano koźlaki.

Obecnie, w pobliżu szlaku kulturowego, liczba zachowanych wiatraków nie przekracza dziesięciu. Pod względem ilości zachowanych wiatraków z pewnością wyróżnia się gmina Dubicze Cerkiewne. W samych Dubiczach Cerkiewnych znajduje się jeden z najlepiej zachowanych obiektów przeniesiony z Czyżyk koło Hajnówki w 2000 roku. Jest to wiatrak typu holenderskiego z kompletnie zachowanym wyposażeniem napędowym i służącym do przemiału. W położonej niedaleko miejscowości Koryciski zachowany jest wiatrak również w typie holenderskim. Został on wybudowany w połowie lat czterdziestych XX wieku, a użytkowany był do lat siedemdziesiątych. Siłę wiatru wykorzystywano w nim do przemiału zboża oraz napędu maszyn stolarskich znajdujących się w jego wnętrzu. Na terenie gminy Dubicze Cerkiewne usytuowane są również dwa wiatraki typu kozłowego, a mianowicie w Grabowcu i Wojnówce. Kolejne dwa wiatraki, również koźlaki, znajdują się w skansenie w Białowieży – przeniesione zostały z miejscowości Kotły pod Bielskiem i Orli. Wiatrak typu kozłowego znajduje się również w zagrodzie typu skansenowskiego w Koźlikach nad Narwią, dokąd przeniesiono go w latach osiemdziesiątych z Trześcianki koło Narwi.

Tą samą funkcję jak wiatraki, pełniły niegdyś młyny wodne. Wymagały one jednak usytuowania nad ciekami wodnymi, co znacznie ograniczyło powszechność ich występowania w stosunku do wiatraków. Do ciekawszych, zachowanych do dziś, należą trzy obiekty, a mianowicie w Kożynie, Łoknicy i Orli. Młyn wodny w Kożynie to obiekt murowany wybudowany w końcu XIX wieku. W latach pięćdziesiątych zrezygnowano w nim z napędu wodnego i wstawiono silnik spalinowy, a ten z kolei zastąpiono w siedemdziesiątych elektrycznym. Leżący na skraju wsi młyn wodny w Łoknicy został postawiony około 1910 roku. Przeszedł on te same modernizacje, jak młyn w Kożynie. Wiadomości o istnieniu młyna wodnego w Orli pochodzą już z XVI stulecia, jednak na ich podstawie nie można jednoznacznie określić dokładnego miejsca jego lokalizacji. Istniejący do dzisiaj młyn postawiono w latach trzydziestych XX wieku. Jest to jest obiekt drewniany z murowanymi dobudówkami. Wymienione wyżej młyny funkcjonowały do lat dziewięćdziesiątych, obecnie sporadycznie uruchamiany jest młyn w Łoknicy.

Artur Gaweł